5 Profijt van slavernij

Oude tabakszaken zijn doorgaans een goede indicatie van indirect profijt van slavernij. Tabak werd op plantages in Azië en Amerika vervaardigd en werd in de loop van de achttiende eeuw populair in Europa. Het Amsterdam Pipe Museum heeft een grote collectie Nederlandse tabaksvignetten uit de achttiende en negentiende eeuw. Hieronder bevinden zich vignetten uit de negentiende eeuw van zes tabakszaken in Assen, vijf in Meppel en één in Nieuwediep.² Waarschijnlijk bestonden er nog meer tabakszaken in Drenthe, maar daar zijn geen vignetten van bewaard gebleven. Als we de verschillende vignetten bekijken wordt het duidelijk dat de meeste van deze winkels ook andere koloniale waren verkochten. Winkels die tabak verkochten, adverteerden doorgaans ook met het feit dat ze koffie, thee en kruidenierswaren verkochten. Kruidenierswaren behelsden in de negentiende eeuw onder andere suiker, met suiker houdbaar gemaakte voedingsmiddelen en specerijen uit Zuidoost-Azië.

Het grote aantal tabaksvignetten uit Meppel is te verklaren door de unieke positie die deze stad innam als doorvoerhaven van alle Drentse turf naar Blokzijl of Zwartsluis in Overijssel. Van hieruit werd de turf vervoerd naar de grotere steden zoals Amsterdam, waar de economische bloei die hier ontstond in de zeventiende eeuw – mede mogelijk gemaakt door slavernij – had geleid tot een groeiende vraag naar turf.⁴ Deze handelsverbinding maakte vervolgens de handel in andere goederen mogelijk. Vanuit Amsterdam ontving Meppel specerijen, noten, rijst, suiker, tabak en anderen koloniale waren. Meppel leverde aan Amsterdam onder andere slachtvee, granen, textiel en de al eerder genoemde turf.⁵ In deze context ontwikkelde Meppel zich tot een stad die meer leek op andere steden uit de Republiek dan op andere steden in Drenthe.⁶ Meppel beschikte al relatief vroeg over een economische sector die we als ‘luxe nijverheid’ zouden kunnen bestempelen. Hierbij moet gedacht worden aan goud- en zilversmeden of bijvoorbeeld wagenmakers.⁷ Meppel was ook de enige plaats in Drenthe waar de ambachtslieden zich verenigden in gilden.⁸

In een overzicht van in Meppel gevestigde fabrieken van 1813 zijn er meerdere fabrieken te vinden die koloniale goederen verwerkten of juist goederen produceerden die door de koloniale mogendheden werden afgenomen. Specifiek ging het om: katoenspinnerij Kluijn en Bakker (gevestigd 1805), satinetfabriek H. Uiterwijk, vroeger W. Essink (gevestigd 1777)⁹, zeilmakerij F. van Antwerpen (gevestigd 1776) en zeilmakerij K. van Raalte (gevestigd 1803). Het overzicht vermeld acht zilversmeden, maar specificeert niet wie deze zilversmeden waren.¹⁰ Met acht zilversmeden was Meppel een stad waar de luxe-nijverheid een voor Drentse begrippen grote rol speelde. Zilver- en goudsmeden werden slechts incidenteel vermeld in andere plaatsen. Zo zien we bijvoorbeeld in een overzicht van de samenstelling van de bevolking van Hoogeveen uit 1798 twee zilversmeden vermeld staan.¹¹ En in Coevorden zijn er nog goud- en zilversmeden terug te vinden in een gemeentelijk overzicht van fabrieken en bedrijven uit 1843.¹²

De zeilmakerijen van Meppel zijn in bijzonder het benoemen waard. Vanaf het midden van de achttiende eeuw leverden Meppeler zeilmakerijen zeildoeken aan zowel de WIC als de VOC. Vanaf het einde van de achttiende eeuw produceerden de Meppeler zeilmakerijen zelfs een eigen type zeildoek, het zogenaamde ‘everdoek’, dat werd gebruikt door de schepen van beide organisaties.¹³ Het doek was met name geschikt voor oorlogsschepen omdat het lichter en makkelijker te hanteren was dan de gebruikelijke zwaardere canvas zeildoeken. In het laatste kwart van de achttiende eeuw, toen de productie op zijn hoogtepunt was, waren er in Meppel zo’n 200 weefgetouwen die deze zeildoeken fabriceerden.¹⁴

Andere fabrieken uit het overzicht profiteerden soms voor een deel van het bestaan van koloniale handelsnetwerken. Zo importeerden de meerdere leerlooijers uit het overzicht bijvoorbeeld een deel van hun huiden uit de West-Indische koloniën.¹⁵ Ook de brouwerijen produceerden niet alleen voor de plaatselijke consumptie. De veerschepen vervoerden geregeld vaten bier, en van één bierbrouwer uit Meppel is het zelfs bekend dat hij vaten bier leverde aan de West-Indische Compagnie.¹⁶

Hoewel er in het overzicht uit 1813 nog geen tabaksfabriek te vinden was, zou de tabaksnijverheid in de negentiende eeuw uitgroeien tot de sector met de meeste werknemers in Meppel. Dit resulteerde in de oprichting van tabaksfabriek ‘De Eendracht’. Deze fabriek was opgericht door de gebroeders Geert, Hendrik en Gerrit Jakobs en heeft bestaan van 1873 tot 1966. Met tabak aangevoerd vanuit Amerika, Sumatra en Java werden onder de merknaam ‘Gebroeders Jakobs’ sigaren met landelijk bekende namen als ‘Old Smokers’ en ‘Nederlandsche Vlag’ gefabriceerd.¹⁷

In Roswinkel en Schoonebeek werd op een andere manier indirect geprofiteerd van slavernij. Hier werd de grootschalige opfok van slachtrunderen in de zeventiende en achttiende eeuw mede mogelijk gemaakt door de grote constante behoefte aan slachtrunderen van de VOC. De compagnie had halverwege de zeventiende eeuw namelijk jaarlijks zo’n 2000 slachtrunderen nodig om de vloot van gezouten rundvlees te voorzien.¹⁸ Magere ossen werden vanuit zowel Scandinavië als omringende Drentse dorpen ingevoerd en in Roswinkel en Schoonebeek vetgemest, om ze vervolgens door te verkopen. Een groot veebedrijf in de zeventiende eeuw kon zo’n 2 tot 3 ossen per jaar op deze manier gereed maken voor de verkoop. Jaarlijks werden er zo’n 3000 in Drenthe opgefokte Ossen buiten Drenthe verkocht. Dit betekent dat er een zeer grote concentratie van veeboeren in Roswinkel en Schoonebeek geweest moet zijn die zich hier mee bezig hielden.¹⁹ Tot 1700 voerde Roswinkel aanzienlijk meer slachtvee uit dan Schoonebeek. In de achttiende eeuw daalde de uitvoer aanzienlijk toen steeds meer boeren zich in Roswinkel gingen richten op landbouw. In Schoonebeek bleef de uitvoer relatief gelijk, waardoor het in de loop van de achttiende eeuw de grotere uitvoerder van slachtvee werd.²⁰