7 Vrouwen in de oorlog

Toch zijn er in het archief sporen te vinden van (Drentse) vrouwen in het verzet. Een totaaloverzicht van verzetsvrouwen bestaat helaas niet, daarom is het eerst noodzakelijk om uit te zoeken wie in het verzet zat. Net als bij genealogisch onderzoek, is het daarna de kunst om bronnen te vinden over de desbetreffende verzetsvrouw. Hieronder staat een overzicht van verschillende bronnen, databases en onderzoeken, die kunnen helpen met het vinden van (Drentse) verzetsvrouwen.  

Ook in het Drents Archief zijn sporen te vinden van Drentse vrouwen die actief waren in het verzet.  

Huis van Bewaring Assen 

In het archief van het Huis van Bewaring in Assen zijn ingekomen stukken van de Sicherheitspolizei betreffende opname bevelen van verdachte personen en staten van opgesloten gevangenen te vinden. Beide archieven zijn gedigitaliseerd en online te raadplegen. In deze bronnen vind je ook namen van Drentse verzetsvrouwen.  

Collectie Tweede Wereldoorlog  

In de  Collectie Tweede Wereldoorlog van het Drents Archief zitten meerdere stukken over het verzet. Zo bevat de collectie een lijst van medewerkers en koeriers van de Stichting Landelijke Organisatie Voor Hulp aan Onderduikers (LO) groep in Meppel, stukken betreffende het verzet in en vanuit Zuidlaren en stukken betreffende het handelen van de Binnenlandse  Strijdkrachten in Gieten. In deze bronnen komen namen voor van verzetsvrouwen en zijn een goed startpunt om je onderzoek te beginnen.  

Dagboeken 

In het Drents Archief liggen dagboeken van verzetsvrouw Anna Hamminga-Boon (1896-1976). Tussen juni 1942 en 1943 schreef zij over alledaagse dingen, zoals de stijgende prijzen van sigaretten, de hoeveelheid bonnen die nodig was om levensmiddelen te verkrijgen en de verschrikkelijke smaak van surrogaatkoffie. Ook vertelde zij over de anti-Joodse maatregelen, de NSB, het verzet en de Arbeitseinsatz.  

Vanaf 1941 werden in Nederland anti-Joodse maatregelen ingevoerd die specifiek tegen de Joodse bevolking waren gericht. Joden verloren hun staatsburgerschap en mochten geen openbare ambten meer bekleden. Ze werden uitgesloten van onderwijs en werkgelegenheid, verloren hun stemrecht en kregen te maken met een verbod op huwelijken en seksuele relaties tussen Joden en niet-Joden. Bovendien werden Joodse bezittingen in beslag genomen en moesten Joden verplicht een Jodenster dragen. Deze discriminerende maatregelen, die voor zowel mannen als vrouwen gold, markeerden het begin van een systematische vervolging van de Joodse gemeenschap in Nederland.  

Ook voor de provincie Drenthe golden deze maatregelen. Zo moesten Joodse kinderen verplicht naar een aparte Joodse school. In het archief van het Secretariearchief van de Gemeente Assen zijn stukken bewaard gebleven over de Joodse school in Assen. Deze documenten bevatten onder andere namenlijsten van jongens en meisjes die verplicht onderwijs moesten volgen op de Joodse school aan de Rolderstraat. Daarnaast heeft het Drents Archief bronnen over de anti-Joodse maatregelen die betrekking hebben op de Joodse Assenaren en Joodse Drenten.  

De eerste fase van de deportaties begon in juni 1942, toen alle werkloze Joodse mannen tussen 18 en 55 jaar in de drie noordelijke provincies werden opgeroepen zich te melden voor verplichte Arbeitseinsatz. Vrouwen, kinderen en ouderen bleven achter. De mannen werden overgebracht naar Joodse werkkampen, die verspreid waren over Nederland. In Drenthe bevonden zich veertien werkkampen. Raadpleeg de themawebsite Joodse Werkkampen en het boek Jodenkampen van Niek van der Oord voor meer informatie over werkkampen in Drenthe (beschikbaar in de bibliotheek van het Drents Archief).  

Op 2 oktober 1942 werden alle Joodse werkkampen ontruimd. De kampbewoners vertrokken, vaak te voet, naar Kamp Westerbork. Op dezelfde dag ontvingen de achtergebleven vrouwen, kinderen en ouderen in de drie noordelijke provincies het bericht dat zij zich moesten klaarmaken voor een reis. Waar deze reis naartoe zou gaan, wist niemand. Er heerste echter de overtuiging dat gehoor geven aan de oproep veiliger was dan verzet. Vrijstelling was niet mogelijk, en onderduiken was door de Joodsche Raad met klem afgeraden.  

In de nacht van 2 op 3 oktober werden in de gehele provincie Drenthe de achtergebleven vrouwen, kinderen en ouderen door de Sicherheitspolizei onder dwang opgehaald en naar het Judendurchgangslager Westerbork gebracht. Soms waren gezinnen al vóór deze nacht gedeporteerd. Aan het eind van de zomer van 1942 waren er in Assen bijvoorbeeld al vijftien gezinnen afgevoerd naar Kamp Westerbork.  

In de dagboeken van verzetsvrouw Anna Hamminga-Boon zijn passages te vinden waarin ze de deportaties van Joden uit Zuidwolde beschrijft. Andere bronnen over de deportatie van Drentse vrouwen, kinderen en ouderen naar Kamp Westerbork zijn te vinden in de gedigitaliseerde dag- en nachtrapporten van de Gemeente politie Assen, in het Secretariearchief van de Gemeente Assen en het archief van de Militaire Commissaris van Drenthe. Voor provinciebreed onderzoek kun je het Drents Archiefnet raadplegen.  

Van 1 juli 1942 tot mei 1945 functioneerde Kamp Westerbork als Judendurchgangslager (doorvoerkamp) Westerbork. Het kamp diende als centrale verzamelplaats waar Joden uit Nederland werden samengebracht voordat zij werden gedeporteerd naar concentratie- en vernietigingskampen. Gedurende deze periode werden meer dan honderdduizend gevangenen vanuit Westerbork naar kampen zoals Auschwitz, Sobibor, Theresienstadt en Buchenwald gedeporteerd. Helaas zijn veel documenten over de slachtoffers deels vernietigd aan het einde van de oorlog door de Duitse bezetters, omdat ze niets in handen van de Geallieerden wilden laten vallen.   

In het Drents Archief is een klein aantal documenten te vinden over Kamp Westerbork. Deze zijn te vinden in de Tweede Wereldoorlogcollectie, in de archieven van de Militaire Commissaris van Drenthe en het archief van Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Daarnaast zijn ook in het archief van de Inspectie Drenthe Afdeling Werkverschaffing Steunverlening stukken over Kamp Westerbork te vinden. 

In Kamp Westerbork werden ook huwelijken gesloten, de akten hiervan kun je vinden zijn in de genealogische database van het Drents Archief. Soms zijn ook huwelijksbijlagen beschikbaar die aanvullende informatie geven over het bruidspaar. Voor een uitgebreide uitleg over het vinden van huwelijksbijlagen kun je de video Hoe vind ik huwelijksbijlagen? bekijken.  

Bronnen over Joodse vervolgingsslachtoffers in het Drents Archief zijn te vinden in het Secretariearchief van de Gemeente Assen, de Collectie Tweede Wereldoorlog, in de archieven van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork en de Nederlands Israëlitische Gemeente te Assen, Rijks Hogere Burgerschool te Coevorden, Militaire Commissaris van Drenthe en Nederlands Hervormde Gemeente Zuidlaren.   

Veel informatie en bronnen over Joodse vervolgingsslachtoffers zijn de laatste jaren gedigitaliseerd en kunnen bruikbaar zijn wanneer je meer bronnen of informatie zoekt over Joodse slachtoffers. Hieronder is een overzicht te vinden van betrouwbare websites, die je kunt raadplegen voor verder onderzoek naar Joodse vervolgingsslachtoffers.  

• Op de website van Arolsen Archives zijn primaire bronnen over slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te vinden. Raadpleeg de e-guide van de Arolsen Archives om de bronnen op de juiste manier te interpreteren.  
• Op Joods Monument zijn namen, woonadressen en korte biografieën te vinden van meer dan 104.000 Nederlandse Joden die de oorlog niet hebben overleefd.  
• Op de website van Netwerk Oorlogsbronnen zijn bronnen van meer dan 250 archiefinstellingen, musea, herinneringscentra en bibliotheken in binnen- en buitenland aan elkaar gekoppeld rondom gebeurtenissen, plaatsen, personen en thema’s. Op de website zijn onder andere tijdlijnen te vinden van Joodse vervolgingsslachtoffers, waaronder ook van Drentse vrouwen.  
• The Central Database of Shoah Victims' Names is een database van Yad Vashem waar namen van Joodse oorlogsslachtoffers uit heel Europa te vinden zijn. Via deze database zijn vaak aanvullende gegevens te vinden over de slachtoffers.  
• Op de website Westerbork Portretten zijn biografieën te vinden van Nederlandse Joodse slachtoffers van de Holocaust.   
• Op de website Westerbork Digitaal kun je de objecten- en documentencollectie van Herinneringscentrum Kamp Westerbork raadplegen. Hierbij kun je zoeken op personen en onderwerpen.  
• Het Digitaal Joods Monument Meppel geeft een gezicht aan de in de Tweede Wereldoorlog vermoorde Meppeler Joden. Op de website zijn verhalen, foto’s en ander bronmateriaal over Joden uit Meppel te vinden.   

De Nationale Jeugdstorm was een nationaalsocialistische jongerenbeweging in Nederland, opgericht in 1934 door NSB’er Cornelis van Geelkerken. De organisatie was geïnspireerd door de Duitse Hitlerjugend en was bedoeld als nationaalsocialistisch alternatief voor de in 1941 verboden padvinderij. Binnen de Jeugdstorm waren jongens en meisjes onderverdeeld in aparte groepen. Jongens van 10 tot 13 jaar werden Meeuwen genoemd en meisjes Meeuwkes. Voor de leeftijdsgroep van 14 tot 17 jaar gebruikte men de termen Stormers en Stormsters.  De activiteiten van de Jeugdstorm richtten zich vooral op sporten, exerceren en zingen. Tijdens de bezettingsjaren werd hier politiek-ideologische vorming aan toegevoegd. Op het hoogtepunt waren in Nederland meer dan 12.000 jongeren aangesloten bij de beweging. 

In het Drents Archief liggen verslagen van een jongen en een meisje over een vormingscursus van de Nationale Jeugdstorm, die in februari 1944 in Smilde werd georganiseerd. Stukken over de Jeugdstorm in Drenthe worden bewaard in het Nationaal Archief. Voor meer informatie over de activiteiten van de Jeugdstorm in Drenthe kan ook de krantendatabase Delpher worden geraadpleegd. Op Delpher zijn krantenberichten te vinden over onder andere de oprichting, bijeenkomsten, sportevenementen en manifestaties van de Jeugdstorm in Drenthe. Tot slot is het maandblad van de beweging, De Stormmeeuw, gedigitaliseerd en online te raadplegen.  

De Nationaalsocialistische Vrouwenorganisatie (NSVO) werd opgericht op 1 september 1938. De organisatie maakte onderdeel uit van de NSB, maar functioneerde zelfstandig. De NSVO heeft in de loop der tijd verschillende leidsters gehad: Jeanne van Hoey Smith-van Stolk, Elisabeth Keers-Laseur, Julia Op ten Noort en, vanaf 1941, Olga de Ruiter-van Lankeren Matthes. Het doel van de NSVO was ‘de vrouwen van de Nederlandse stam voor te bereiden op hun taak in de nationaalsocialistische volksgemeenschap.’ Vrouwen konden echter ook lid zijn van de NSB zonder zich aan te sluiten bij de NSVO. 

De NSVO richtte zich met name op vorming en voorlichting, waarbij de geestelijke en lichamelijke voorbereiding op het moederschap centraal stond. Activiteiten zoals zang, sport en lezingen bepaalden het programma van de vormingskampen. Daarnaast publiceerde de afdeling Propaganda het tijdschrift De Nationaal-Socialistische Vrouw, later omgedoopt tot Nederlandsch Vrouwenleven. Dit tijdschrift was gericht op leden en sympathisanten van de NSVO en speelde een belangrijke rol in het verspreiden van nationaalsocialistische ideeën onder en over vrouwen. Op de website van Collectie Gelderland zijn enkele gescande versies van De Nationaal-Socialistische Vrouw en een enkel exemplaar van Nederlandsch Vrouwenleven te vinden. 

De NSVO had verschillende afdelingen verspreid over Nederland, waaronder in de provincie Drenthe. Archiefstukken van de NSVO-afdeling Drenthe liggen in het Nationaal Archief. Algemene archiefstukken over de NSVO zijn ondergebracht bij het NIOD.  

In het Drents Archief ligt het archief van het Provinciaal Bureau van de Nederlandsche Volksdienst te Assen (NVD). Deze organisatie werd in juli 1941 opgericht naar het voorbeeld van de Duitse National-Sozialistische Volkswohlfahrt en fungeerde als een hulporganisatie voor minderbedeelden. De NVD had als doel om nationaalsocialistische ideeën onder de bevolking te verspreiden. Het hoofdkantoor van de NVD was gevestigd in Den Haag en in iedere provincie werd een provinciaal bureau geopend. Het Drentse bureau was gehuisvest aan de Zuidersingel in Assen. 

De NVD bood hulp aan moeders, zorgde voor schoolvoeding en wijkverpleging. Ook was er een speciale afdeling die zich bezighield met gezinsverzorging. In dit archief komen dan ook veel vrouwen voor. Deze hulp was echter alleen bedoeld voor Ariërs: Joden, zigeuners en gehandicapten kwamen niet in aanmerking voor deze hulp. In het archief van de NVD zijn ook stukken te vinden over de afdelingen Meppel, Emmen en Hoogeveen. 

Wil je meer lezen over NVD in Drenthe? Raadpleeg dan het hoofdstuk ‘Een vergeefse zoektocht naar het Gezonde Gezin: De Nederlandse Volksdienst en de Drentse vrouw, 1940-1945’ van Jet Spits in het boek Krüdige wieven: Drentse vrouwen in de 20ste eeuw (te raadplegen in het Drents Archief). 

Naast de NVD waren in Drenthe ook andere nevenorganisaties van de NSB actief. Voor een overzicht van deze organisaties kun je het hoofdstuk NSB, Jeugdstorm, e.a. in de onderzoeksgids over de Tweede Wereldoorlog raadplegen.  

In het Nationaal Archief ligt het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR). In dit archief liggen persoonsdossiers van ongeveer 425.000 Nederlanders, die werden verdacht van samenwerking met de Duitse bezetter, verraad, NSB-lidmaatschap, of het in dienst gaan bij het Duitse leger. Dit archief bevat dossiers van zowel veroordeelden als van personen van wie de verdenking ongegrond bleek. De persoonsdossiers bestaan uit verschillende documenten waaronder getuigenverslagen, lidmaatschapskaarten van de NSB, dagboeken, gratieverzoeken en foto’s. In het CABR zijn ook dossiers van (Drentse) vrouwen te vinden.  

Het CABR is wegens de privacywetgeving beperkt openbaar, waardoor de stukken alleen kunnen worden ingezien op de studiezaal van het Nationaal Archief. In 2023 zijn het Nationaal Archief, WO2Net, Huygens Instituut en NIOD onder de projectnaam Oorlog voor de Rechter begonnen met het scannen van de persoonsdossiers. Het gescande materiaal zou terechtkomen op een gelijknamige website, waar ook gezocht zou kunnen worden op treffers als getuigen, slachtoffers, medeplichtigen, locaties, liquidaties en specifieke gebeurtenissen. Momenteel is het echter onduidelijk wanneer en of het CABR voor een breed publiek online toegankelijk wordt. Houd daarom de website van de Oorlog voor de Rechter in de gaten.  

In het Drents Archief kan in verschillende bronnen onderzoek gedaan worden naar Drentse vrouwen, die na de oorlog in Drenthe zijn opgepakt of berecht op verdenking van collaboratie.  

Tribunaal Assen 

In het Drents Archief ligt een aantekeningenboekje van verzetsvrouw Anna Hamminga-Boon, die na de oorlog lid was van het Tribunaal Assen. Hamminga maakte aantekeningen van de processen tegen Drenten, die ervan verdacht werden samengewerkt te hebben met de Duitse bezetter of lid te zijn geweest van de NSB. Het aantekeningenboekje bevat namen (ook van vrouwen), geboortedata en uitspraken van het tribunaal.  

Archieven van de gemeentepolitie 

Hoewel het enig speurwerk vereist, zijn in de dag- en nachtrapporten en proces-verbalen van de gemeentepolitie Assen uit 1945 meisjes en vrouwen terug te vinden, die werden opgepakt omdat zij (vermeend) lid waren van de NSB, Nationale Jeugdstorm en de NSVO. In de proces-verbalen wordt aangegeven welke rol de verdachte in de organisaties had gespeeld.  

Militair Gezag  

In het archief van Militaire Commissaris van Drenthe, Districts Militaire Commissaris van Meppel, Districts Militaire Commissaris van Emmen en Districts Militaire Commissaris van Assen zijn verschillende documenten te vinden van de Politieke Opsporingsdienst (POD) en zuiveringscommissies. Deze bijzondere politiediensten, formeel onderdeel van het Militair Gezag, hielden zich na de oorlog bezig met het opsporen en aanhouden van politieke verdachten. In deze documenten zijn personen (onder wie ook vrouwen) te vinden die zijn opgepakt wegens verdenking van collaboratie met de Duitse bezetter. Let op! Wanneer je een naam hebt gevonden hoeft dit niet te betekenen dat deze persoon daadwerkelijke collaboreerde met de Duitse bezetter of lid was van de NSB. Raadpleeg daarom altijd meerdere bronnen om de informatie te controleren. 

Een andere taak van het Militair Gezag was het opvangen en verzorgen van kinderen van gedetineerde NSB’ers. Op verzoek van het Militair Gezag nam Jo Boer deze organisatie op zich. De kinderen, en in sommige gevallen ook hun moeders, werden ondergebracht in tijdelijke opvanglocaties waar de omstandigheden vaak zeer slecht waren. In het persoonsarchief van Jo Boer zijn stukken hierover te vinden. Daarnaast vind je meer informatie over de opvang van NSB-kinderen in de archieven van Opbouw Drenthe (inventarisnummers 221 en 222), Provinciale Inspectie voor de Bijzondere Jeugdzorg Drenthe en Districts Militaire Commissaris van Emmen. Onderzoeker Bert Finke heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de opvang van NSB-kinderen. Zo maakte hij een overzicht van alle opvanglocaties. Lees ook zijn artikel ‘NSB-kinderen: ontredderd en zonder ouders’.  

Collectie Tweede Wereldoorlog 

In de Collectie Tweede Wereldoorlog is een lijst aanwezig van Drenten die na de oorlog om politieke redenen waren gedetineerd. Hoewel deze lijst niet volledig is, worden op de lijst ook Drentse vrouwen vermeld die na de oorlog zijn gedetineerd.  

Collectie Drentse schrijvers 

In de collectie Drentse schrijvers van het Drents Archief zijn gegevens inzake het proces tegen NSB’er Jantje de Jong-Smith te vinden. De Jong-Smith was onderwijzers en schrijfster en had zich in 1941 aangesloten bij de NSB, waar zij voordrachten schreef voor NSB-avonden en jeugdwerk verrichtte. Na de bevrijding werd De Jong-Smith geïnterneerd en moest ze op 23 oktober 1946 voor het Tribunaal te Assen verschijnen. Ze werd veroordeeld en ontzet het kiesrecht.