6 Verenigingsleven

In de tweede helft van de negentiende eeuw groeide het aantal verenigingen in Nederland sterk. Mensen uit alle lagen van de samenleving ontdekten de voordelen van het gezamenlijk opereren. Met de wettelijke basis die verenigingen in 1855 kregen en de mogelijkheid om na Koninklijke goedkeuring centraal geregistreerd te worden, ontstonden nieuwe mogelijkheden. Dit leidde tot een explosieve groei van het aantal verenigingen in Nederland. 

Ook vrouwen namen volop deel aan het verenigingsleven en richtten onder meer eigen verenigingen op. Deze vrouwenverenigingen waren voor vrouwen een belangrijke manier om een actieve bijdrage te leveren aan de samenleving. Door zich te organiseren, konden zij zich laten horen en thema’s aankaarten die voor hen van belang waren. Daarnaast boden vrouwenverenigingen vrouwen de kans om zichzelf verder te ontwikkelen en elkaar te ontmoeten.  

Het archiefmateriaal van de verenigingen is een waardevolle bron voor historisch onderzoek. Het biedt inzicht in de onderwerpen en belangen die onder vrouwen leefden en laat zien hoe zij hun rol in de samenleving vormgaven. In dit hoofdstuk is meer te lezen over verschillende vrouwenverenigingen die actief waren in Drenthe.  

Een van de bekendste en meest wijdverspreide vrouwenverenigingen in Drenthe was de Nederlandse Bond van Plattelandsvrouwen (NBvP). De bond werd opgericht op 14 oktober 1930 in Utrecht onder de naam Nederlandse Bond van Boerinnen en andere Plattelandsvrouwen. In 1946 veranderde de bond haar naam naar Nederlandse Bond van Plattelandsvrouwen. De Drentse afdeling, opgericht in 1931, groeide snel en kende, meer dan in andere provincies, een grote toename in ledenaantal. Tegen het eind van de jaren zestig had bijna elk Drents dorp een afdeling van de NBvP. 

De oprichting van de NBvP was een reactie op de veranderende leefomstandigheden op het platteland. Vanaf het einde van de negentiende eeuw maakte het platteland een moderniseringsslag, mede als gevolg van de landbouwcrisis van 1870-1880. Om de landbouw te hervormen, subsidieerde de overheid opleidingen waarin boeren en boerenzonen de nieuwste landbouwtechnieken leerden. Voor het succes van deze hervormingen was echter ook de steun van hun vrouwen nodig. Daarom werden in de jaren twintig van de twintigste eeuw landbouwhuishoudscholen opgericht, waar vrouwen en meisjes werden opgeleid. Leraressen en oud-leerlingen van deze scholen speelden een belangrijke rol bij de oprichting van de NBvP. 

De bond was politiek neutraal en richtte zich op het ondersteunen van vrouwen als huisvrouw, boerin en moeder. Zij organiseerde cursussen over onderwerpen als inmaken, groenteteelt, landbouwboekhouding en kinderverzorging. Daarnaast stimuleerde de bond vakonderwijs voor vrouwen en meisjes, met bijzondere aandacht voor het landbouwhuishoudonderwijs. Excursies en lezingen werden ingezet om de blik van plattelandsvrouwen te verbreden en hun betrokkenheid bij bredere maatschappelijke thema’s te vergroten. De NBvP zag het als haar taak om bij te dragen aan de verbetering van de culturele, maatschappelijke, hygiënische en economische omstandigheden op het platteland.  

In het Drents Archief is het archief van het Provinciaal Bestuur van de Nederlandse Bond van Plattelandsvrouwen ondergebracht. Het archief bevat notulen van 1945 tot 1985, ledenlijsten, jaarverslagen, foto’s, werkplannen en correspondentie. Daarnaast zijn in het Drents Archief de nog niet geïnventariseerde archieven van de afdelingen in Kloosterveen en Annerveenschekanaal te vinden. De archieven staan op het moment van schrijven nog niet in het digitale overzicht, maar kunnen wel voor onderzoek geraadpleegd worden in de studiezaal. Neem voor inzage contact op met het Drents Archief. 

Het archief van het landelijke bestuur van de Nederlandse Bond van Plattelandsvrouwen ligt in Atria. Daar is ook het archief van de Centrale van Plattelandsvrouwenorganisaties te vinden. De centrale vereniging fungeerde als overlegorgaan voor de christelijke, katholieke en seculiere plattelandsvrouwenverenigingen in Nederland. In deze archieven zijn ook bronnen over Drenthe te vinden.  

De Bond van de Plattelandsvrouwen had ook een christelijke tegenhanger. Het doel van de Christelijke Plattelandsvrouwen Bond was om de positie van de plattelandsvrouwen te verbeteren door middel van christelijke scholing. De vereniging hield zich onder andere bezig met loonarbeid, opvoeding, huishoudkunde, hygiëne, landbouwbeleid en literaire vorming. Vanaf de jaren zeventig richtte de bond zich ook op hulp aan boerinnen in ontwikkelingslanden. In het Drents Archief is een werkplan van de Christelijke Plattelandsvrouwen Bond Drenthe te vinden.  

Ook van andere christelijke vrouwen- en meisjesverenigingen heeft het Drents Archief materiaal liggen. Zo zijn er archieven van de Meisjesclub 'De Schakel', Meisjesclub 'Lydia', Christelijke Meisjesvereniging ‘Dorcas’, Meisjesvereniging ‘’t Zonnestraaltje’ en de Katholieke Vrouwengilde in het Drents Archief ondergebracht. 

In de loop van de negentiende eeuw ontstonden steeds meer sportverenigingen. Van voetbalclubs, gymnastiek- en tennisverenigingen tot schaakverenigingen; voor ieder was wat wils. Ook vrouwen namen deel uit van sportverenigingen. Hoewel maar weinig vrouwen aan het begin van de twintigste eeuw meededen aan wedstrijdsport, sportten vrouwen volop. Tennis was bijvoorbeeld een populaire sport onder vrouwen. Zo werd de Asser Lawn Tennis Vereniging (voorloper van tennisvereniging De Hertenkamp) op initiatief van drie vrouwen opgericht: W. L. Linthorst Homan, S. Westra van Holthe en J. Hasselman. In de oprichtingsakte werd vastgesteld dat in elk nieuwgekozen bestuur in ieder geval drie vrouwen vertegenwoordigd moesten zijn. De archieven van de Asser tennisvereniging de Hertenkamp zijn ondergebracht bij het Drents Archief. Daarnaast is in het Drents Archief ook het archief van Voetbalclub Achilles '94 te vinden. 

In Drenthe waren er ook vrouwenverenigingen die zich specifiek richtten op liefdadigheid, armenzorg en armoedepreventie. Een van deze verenigingen was de Vrouwenvereniging Tryfosa, die tussen 1903 en 1932 actief was. Deze vereniging zette zich in voor ‘de veraangenaming van het leven der patiënten in de stichting Dennenoord’. Om dit doel te bereiken organiseerde zij jaarlijks een bazaar op Dennenoord en deelde zij rond de feestdagen lekkernijen uit, zoals sinaasappelen en snoepgoed. Lidmaatschap was exclusief voor ‘gehuwde vrouwen en jongedochters’. Het archief van Tryfosa bevindt zich in inventarisnummer 60 van het archief van het Psychiatrisch Ziekenhuis Dennenoord en bevat notulen, ledenlijsten en jaarverslagen.  

Daarnaast ligt in het Drents Archief materiaal van de Toynbee-Vereniging. Deze vereniging, opgericht in Assen in 1899, had als doel ‘den omgang te bevorderen tussen beschaafde en minder beschaafde vrouwen en meisjes’. De vereniging, waarvan het bestuur uitsluitend uit vrouwen bestond, probeerde dit doel te bereiken door huishoudonderwijs te organiseren voor meisjes uit alle lagen van de samenleving. Voor een kleine vergoeding kregen zij les in handwerken, strijken, lezen en schrijven. Bovendien bood de vereniging de mogelijkheid om eens in de veertien dagen boeken te lenen. In eerste instantie huurde de vereniging een zaal voor haar activiteiten, maar deze voldeed niet aan de eisen. Vanaf 1900 huurde zij een eigen gebouw aan de Groningerstraat in Assen. Hier werd ook een slaapkamer ingericht voor meisjes die tijdelijk geen onderdak hadden. In 1902 breidde de vereniging haar werkzaamheden verder uit door een kinderbewaarplaats (kleuterschool) over te nemen. De Toynbee-Vereniging bood dus niet alleen onderwijs aan, maar verleende ook sociale zorg aan meisjes in kwetsbare situaties. 

In Drenthe waren nog veel meer vrouwenverenigingen actief die zich bezighielden liefdadigheidswerk, maar helaas zijn van deze verengingen geen archieven voor handen. Wel zijn er lijsten met instellingen van weldadigheid te vinden in het Secretariearchief van de Gemeente Assen. Deze lijsten beslaan een periode van 1892 tot 1962 en geven extra informatie over de werkzaamheden van verschillende instellingen en verenigingen.

De Vereniging Vrouwelijke Hulpverlening (VHV) werd in 1939 opgericht op initiatief van Opbouw Drenthe, als reactie op de dreigende oorlog. In geval van nood wilde men klaarstaan om hulpverleningswerk te kunnen verrichten. De eerste actie waarbij uitsluitend vrouwen betrokken waren, bestond uit het breien van kleding voor gemobiliseerde soldaten bij de grensbewaking. Deze actie leidde tot de oprichting van de eerste plaatselijke comités van de VHV.  Na het bombardement op Rotterdam richtte de VHV zich op het onderbrengen van Rotterdamse kinderen bij Drentse gezinnen op het platteland. In 1942 ging de VHV ondergronds en staakte haar werkzaamheden, omdat de organisatie weigerde samen te werken met de Duitse bezetter. 

Na de oorlog hervatte de VHV haar activiteiten. De organisatie, volledig bestaande uit vrouwen, richtte zich op hulpverlening aan vrouwen. Zo was de organisatie betrokken bij de vakantieweken voor vermoeide huisvrouwen op de Berkenhof, de opbouw van kleuterscholen, het uitzenden van kinderen en het geven van huishoudelijke voorlichting. De VHV werd opgebouwd uit bestaande vrouwenorganisaties en was niet een aparte vereniging, maar een samenwerkingsverband van vertegenwoordigsters van vrouwenverenigingen op plaatselijk en provinciaal niveau. Hierdoor had de VHV een gedecentraliseerd karakter, waardoor het samenwerken werd vereenvoudigd. In 1975 veranderde de VHV haar naam in de Drentse Vrouwenraad, waarmee de focus verschoof naar vrouwenemancipatie in Drenthe. Voor meer informatie over de Drentse Vrouwenraad kun je het hoofdstuk Feminisme en vrouwenemancipatie van deze studiegids raadplegen. 

Het archief van de Vereniging Vrouwelijke Hulpverlening is ondergebracht bij het Drents Archief. Het bevat onder andere notulen, jaarverslagen, ledenlijsten en stukken over diverse acties.

Soroptimist International is een wereldwijde organisatie van vrouwen die zich inzet voor de verbetering van de levens en positie van vrouwen en meisjes. De organisatie, die nog steeds actief is, bestaat uit clubs die verspreid zijn over verschillende landen. De clubs zijn uitsluitend toegankelijk voor vrouwen.  

Soroptimist International werd in 1921 opgericht in de Verenigde Staten en deed in 1927 haar intrede in Nederland toen in Den Haag de eerste Nederlandse Soroptimistclub werd opgericht. In Drenthe werd in 1939 de Soroptimistclub Assen opgericht. Het archief van de Soroptimistclub Assen is ondergebracht bij het Drents Archief en bevat onder andere statuten, jaarverslagen, verslagen van bijeenkomsten, ledenlijsten en stukken over verschillende activiteiten. 

De landelijke Vereniging van Vrouwen met Academische Opleiding werd in 1918 opgericht en was een netwerk voor hoogopgeleide vrouwen. Deze vereniging zette zich in voor de positieverbetering van de vrouw. Iedere vrouw die een studie had afgerond aan de hogeschool of universiteit kon van de vereniging lid worden.  

De afdeling Assen werd in 1961 opgericht. In het archief van deze afdeling zijn onder andere statuten, notulen, ledenlijsten en jaarverslagen te vinden. Hoewel het archief op dit moment nog niet geïnventariseerd is en daardoor niet in het online archievenoverzicht staat, is het wel beschikbaar voor onderzoek in de studiezaal. Neem voor inzage contact op met het Drents Archief.