1 Algemene en bijzondere collecties

Waar vind je vrouwen in het archief? Om deze vraag te beantwoorden moet je eerst kennis hebben van een aantal algemene archieven, weten wat er in deze archieven zoal te vinden is en hoe je ze moet raadplegen. In dit hoofdstuk is een overzicht te vinden van een aantal belangrijke ‘standaard archieven’, die in elk archiefinstelling terug te vinden zijn en voor verder onderzoek naar Drentse vrouwen van belang zijn. 

Daarnaast lees je in dit hoofdstuk over een aantal bijzondere collecties van het Drents Archief. Elke archiefinstelling heeft unieke collecties die specifiek zijn voor de regio of instelling. Ook het Drents Archief heeft interessante archieven waarin veel vrouwen voorkomen. Onderaan het hoofdstuk lees je meer over deze archieven. 

Elke archiefinstelling bewaart bronnen die geraadpleegd kunnen worden voor genealogisch onderzoek. Voorbeelden van deze bronnen zijn akten van de burgerlijke stand, bevolkingsregisters, kerkelijke trouw-, doop- en begraafregisters en huwelijksbijlagen. Veel van deze bronnen zijn inmiddels gedigitaliseerd. Het Drents Archief heeft een genealogische database waarin je kunt zoeken op naam en de verschillende archieftoegangen kunt doorzoeken.  

Akten van de burgerlijke stand 

Vanaf 1811 kun je akten van de burgerlijke stand raadplegen. Deze bevatten huwelijksregisters, geboorte- en overlijdensaktes. Deze akten vormen een belangrijke basis voor het reconstrueren van familiegeschiedenissen en het vinden van ontbrekende schakels in genealogisch onderzoek. Deze aktes bevatten veel informatie, zoals geboorte- en sterftedata en beroepen. Let op! Overlijdensaktes zijn niet altijd betrouwbaar. De vermelde geboortedata op overlijdensaktes zijn vaak doopdata en de namen van de ouders kloppen ook niet altijd. Bekijk de uitlegvideo van het Drents Archief over hoe je begint met onderzoek in de burgerlijke stand. 

Bevolkingsregister 

Vanaf 1850 kun je het bevolkingsregister raadplegen. Het bevolkingsregister is een waardevolle bron om de levens van Drentse vrouwen te reconstrueren en hun verhalen te ontdekken. Het bevolkingsregister geeft niet alleen namen en data, maar biedt ook context over de leefomstandigheden en sociale omgeving van Drentse vrouwen. Daarnaast geeft het bevolkingsregister meer samenhangende informatie dan registers van de burgerlijke stand, omdat de informatie van alle inwoners op 1 pagina staan. Zo vind je van alle bewoners (inclusief dienstboden en knechten):  

• De voor- en achternamen 
• Het geslacht 
• De geboortedatum en -plaats 
• De kerkelijke gezindheid 
• De burgerlijke staat en het beroep 
• De relatie van elke bewoner tot het gezinshoofd 
• De huwelijksdatum van het gezinshoofd 
• De datum waarop men op een adres is komen wonen 
• De verhuisdatum en het nieuwe adres 
• Eventueel overlijdensdata van de bewoners 

Kerkelijke trouw-, doop- en begraafregisters  

Voordat de burgerlijke stand in 1811 werd ingevoerd, registreerden de kerken dopen, huwelijken en overlijdens. Voor 1811 ben je dus aangewezen op de kerkelijke trouw-, doop- en begraafregisters. Van 1600 tot 1800 waren de kerken namelijk de enige instanties die gegevens vastlegden over geboorte, huwelijk en overlijden. Niet alle boeken zijn bewaard gebleven, omdat bijvoorbeeld een brand de bronnen verwoestte. Ook werd niet alles werd genoteerd. Het was namelijk niet verplicht om de overledenen te registeren. Bekijk de uitlegvideo van het Drents Archief voor een uitgebreide uitleg over het doorzoeken van kerkenarchieven.   

Huwelijksbijlagen  

Vroeger moesten bruid en bruidegom een pakket aan documenten aanleveren voordat ze konden trouwen. Dit pakket aan documenten noemen we huwelijksbijlagen en bevatten bewijsstukken die noodzakelijk waren om een huwelijk te laten voltrekken. Hierin vind je bijvoorbeeld uittreksels uit de geboorteakten of doopboeken van het bruidspaar, uittreksels uit de overlijdensakten van de overleden ouders, een verklaring over de dienstplicht van de bruidegom en in sommige gevallen een vrijstelling van de administratiekosten als het echtpaar arm was. Bekijk de uitlegvideo van het Drents Archief hoe je huwelijksbijlagen kunt vinden in het archief. 

Na 1811 ging men naar de notaris om allerhande zaken te regelen en vast te leggen. Zo kon men bij de notaris terecht voor de koop of verkoop van een huis, voor het opmaken van een testament, voor het vastleggen van de huwelijkse voorwaarde of voor een echtscheiding. Notariële akten zijn een verborgen goudmijn vol verhalen en details over het leven van mensen. Ze bieden een blik op het dagelijks leven, op eigendommen, overeenkomsten en relaties. In deze bronnen komen naast mannen, ook veel vrouwen voor.  

Elke notaris hield zijn eigen archief bij. In het Drents Archief vind je in de toegang 0114 Inleiding Notarissen Drenthe een lijst van notarissen per standplaats. Wanneer je op zoek bent naar een specifiek persoon, moet je dus weten naar welke notaris de persoon in kwestie is geweest. De notariële akten van het Drents Archief zijn gedigitaliseerd en online te raadplegen.  

Ook hielden notarissen een repertorium bij. Dit is een register met een korte beschrijving van de akte, het nummer van de akte, de datum, de soort akte en de vermelde personen, plaatsen en (on)roerende goederen. Het repertorium helpt je om makkelijker door het archief van de notaris te zoeken en de juiste akte te vinden. In de genealogische database van het Drents Archief kun je ook zoeken op naam.

Elk gemeentebestuur houdt een archief bij waarin de eigen bedrijfsvoering en taakuitvoering worden vastgelegd. Deze archieven, ook wel secretariearchieven genoemd, vormen waardevolle bronnen. Ze bieden inzicht in een breed scala aan onderwerpen die de werking en het beleid van de gemeente weerspiegelen. Denk hierbij aan besluiten van het gemeentebestuur, correspondentie, financiële overzichten, en rapporten over de uitvoering van taken zoals infrastructuur, onderwijs, sociale zorg en veiligheid. De archieven zijn een goed startpunt wanneer je onderzoek wilt doen naar de lokale geschiedenis van de regio.  

De stukken in gemeentelijke archieven zijn meestal geordend in twee hoofdcategorieën: 

• Algemene stukken: Hieronder vallen bijvoorbeeld gemeenteverslagen, informatie over burgemeesters en wethouders, correspondentie en notulen.  
• Stukken over bijzondere onderwerpen of taakuitvoering: Deze bevatten documenten over de werkzaamheden van specifieke diensten zoals de politie, openbare werken, scholen en zorginstellingen. 

In het Drents Archief zijn het Oud-Archief van de gemeente Assen, Secretariearchief van de Gemeente Assen (1910-1965), Secretariearchief van de Gemeente Assen (1966-1983) en het Gemeentearchief Meppel (1421- 1813). Raadpleeg voor provinciebreed onderzoek het Drents Archiefnet.   

Archieven van de gemeentepolitie bevatten een schat aan informatie over het functioneren van de politie, hun aanpak van criminaliteit en openbare orde en de maatschappelijke situatie in een bepaalde periode. Ook vrouwen kwamen in aanraking met de politie, bijvoorbeeld als verdachte, slachtoffer of getuige. Vooral de zogeheten dag- en nachtrapporten en proces-verbalen zijn van waarde wanneer je onderzoek wilt doen naar het dagelijks leven, sociale verhoudingen, of specifieke gebeurtenissen in het verleden.  In het Drents Archief ligt het archief van de Gemeentepolitie Assen. Raadpleeg voor provinciebreed onderzoek het Drents Archiefnet.  

Dag- en nachtrapporten  

Dag- en nachtrapporten zijn korte rapportages die de politie opstelde na afloop van een dienst. In deze rapporten noteerde de politie alle calamiteiten en incidenten waarbij zij betrokken waren. De rapporten bieden een gedetailleerd overzicht van uiteenlopende gebeurtenissen, zoals strafbare feiten, openbare ordeverstoring, ongelukken en andere zaken die tijdens de dienst aandacht kregen. Deze rapporten bevatten informatie over een verschillende incidenten en overtredingen waarbij zowel mannen, vrouwen als kinderen betrokken waren.  

De dag- nachtrapporten van de gemeentepolitie Assen beslaan een periode van 1921 tot 1992. De rapporten van de periode 1940 tot 1946 zijn gedigitaliseerd, wat de bron zeer bruikbaar maakt voor onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog.  

Proces-verbalen  

Een proces-verbaal van de politie is een officieel op papier gesteld verslag over een ongeluk, overtreding of misdrijf dat heeft plaatsgevonden. Deze documenten bevatten feitelijke gegevens over de gebeurtenissen, zoals die zijn vastgesteld door de betrokken ambtenaar. Proces-verbalen bevatten ook verklaringen van verdachten, slachtoffers en getuigen, waardoor ze een gedetailleerd beeld schetsen van de omstandigheden en betrokken partijen. De proces-verbalen zijn uitgebreider dan de dag- en nachtrapporten en geven meer context en details.  

In de proces-verbalen komen ook veel vrouwen voor. Ze zijn vaak betrokken als slachtoffers, bijvoorbeeld in gevallen van huiselijk geweld, aanranding of seksueel misbruik. De verhalen die je tegenkomt in de proces-verbalen kunnen dan ook heftig zijn. De proces-verbalen van de gemeentepolitie Assen beslaan een periode van 1937 tot 1945.  

In het archief van de rechtbank zijn documenten te vinden over uiteenlopende zaken. Zo vind je hier rechtszaken over misdrijven, faillissementen, echtscheidingen, adoptie en voogdij. In het Drents Archief zijn van verschillende gerechtelijke instellingen archieven ondergebracht. 

Voordat je onderzoek gaat doen in de rechtbankarchieven, is het handig om te weten wanneer de zaak zich afspeelde en welke rechter de zaak behandelde: het kantongerecht of de arrondissementsrechtbank. Via de zogenaamde rolboeken van strafzaken die zijn behandeld kun je zoeken naar de zaak. Aan de hand van een rolnummer kun je op zoek gaan naar het vonnis en eventueel de achterliggende stukken: de processen-verbaal. 

Van personen die zijn veroordeeld voor een wanbedrijf in de negentiende eeuw kun je het vonnissenregister raadplegen. In het vonnissenregister kan gezocht worden op naam. In het register zijn aan elke naam een toegangs-, inventaris- en vonnisnummer gekoppeld, waarmee je het vonnis van de rechter eenvoudig kunt vinden. Een groot aantal strafvonnissen uit de negentiende eeuw is inmiddels gedigitaliseerd en online te raadplegen. De strafvonnissen die nog niet zijn gedigitaliseerd, deze kunnen op de studiezaal van het Drents Archief geraadpleegd worden.  

In het hoofdstuk Misdaad en straf van de studiegids voor stamboomonderzoek is een uitgebreide uitleg te vinden over het raadplegen van rechtbankarchieven. 

In 1915 werd de Vereniging Ons Dorpshuis in Eelde opgericht. De directe aanleiding was de alarmerende uitslag van een enquête door de Volksbond tegen Drankmisbruik, die wees op ernstige problemen in Paterswolde en omgeving. Oprichtster Gesina Bähler-Boerma wijdde de oorzaken van het drankmisbruik aan ‘onwetendheid en levensleegte’. Als remedie tegen die leegte stelde zij een dorpshuis voor, waarbij zij zich baseerde op het Leidse Volkshuis. Samen met prof. dr. H.U. Meijboom, emeritus-hoogleraar in de theologie, nam Bähler-Boerma het initiatief tot de oprichting van Ons Dorpshuis. Het initiatief van Bähler-Boerma en Meijboom diende als voorbeeld voor soortgelijke dorpshuizen in Groningen, Friesland en Drenthe. Het had daarmee een bredere impact op de verbetering van het plattelandsleven in Noord-Nederland. 

De vereniging Ons Dorpshuis begon haar activiteiten met het inrichten van een leeszaal en bibliotheek en vanaf 1919 werd ook een kinderbibliotheek toegevoegd. Daarnaast organiseerde de vereniging naaicursussen en land- en tuinbouwcursussen. Tijdens de tuberculose epidemie in 1916 nam de vereniging ook de bestrijding van tuberculose op zich, ondersteund door subsidies van het Rijk en een samenwerking met het Groene Kruis. Dit werk leidde tot de oprichting van Stichting Eelder Woningbouw in 1917, die zich richtte op het verbeteren van huisvesting in de regio. In 1922 richtte de vereniging een Lagere Tuinbouwschool op en in 1926 werd een kleuterklas gestart. 

Het archief van Ons Dorpshuis bevat veel informatie over vrouwen die actief betrokken waren bij sociale, educatieve en gezondheidsinitiatieven. Het toont aan hoe vrouwen zoals Bähler-Boerma een sleutelrol speelden in de opbouw van de samenleving, en biedt een rijke bron voor onderzoek naar de invloed van vrouwen op dorpsgemeenschappen. Raadpleeg de inleiding van het archief en het archief  Bond van Dorpshuizen in de provincie Drenthe voor meer informatie en bronnen over de oprichting en activiteiten van de vereniging Ons Dorpshuis.   

Een archief waar veel bronnen zijn te vinden over vrouwen en meisjes in Drenthe is het archief van de opbouworganisatie Centrale Vereeniging voor den Opbouw van Drenthe (Opbouw Drenthe). Deze organisatie werd in 1925 opgericht op initiatief van Commissaris van de Koningin J.T. Linthorst Homan, als reactie op de sociaaleconomische crisis in de veengebieden. 

Het werk van Opbouw Drenthe richtte zich in de eerste jaren van haar bestaan op de buurthuizen in Nieuw-Dordrecht, Zwartemeer, Emmerschans, Emmer-erfscheidenveen, Bargercompascuum en Witteveen. Voor alle leeftijdsgroepen waren er activiteiten in de buurthuizen: consultatiebureaus voor zuigelingen en cursussen voor moeders van baby's; kleuterklassen; clubwerk voor schoolkinderen; timmer-, teken-, kook- en naaicursussen voor de oudere jeugd; cursussen, lezingen, bibliotheken en huishoudelijke voorlichting voor volwassenen. Meisjes uit het veengebied werden opgeleid voor dienstbode in de stad, jongens werden uitgezonden naar pleeggezinnen in de Gelderse Achterhoek. 

Na de economische crisis van 1929 breidde Opbouw Drenthe haar werk uit, omdat bleek dat de nood ook in andere delen van de provincie groot was. De activiteiten kregen een meer provinciaal karakter, met diensten op het gebied van kleuterscholen, jeugdwerk, jeugdzorg en maatschappelijk werk, nijverheidsonderwijs, huishoudelijke voorlichting en vrouwelijke hulpverlening.  

Raadpleeg de inleiding van het archief en het boek Voor Den Opbouw van Drenthe: Vrouwen, maatschappelijk werk en modernisering in Drenthe 1915-1951 van Margrith Wilke voor meer informatie over de werkzaamheden van Opbouw Drenthe.   

In de index Kentekens D1 zijn alle 29.000 Drentse kentekens die tussen 1906 en 1950 zijn uitgegeven terug te vinden. Via de zoekmachine kan worden uitgezocht of vrouwen in die tijd auto’s bezaten.