7 Terugkeer Joodse bevolking

...maar Jan vertelt hem dat de Sicherheitsdienst tijdens de oorlog alle Joodse goederen heeft ingenomen. Op een aantal meubelstukken na, die Aron meteen terug krijgt, zijn al zijn spullen weg. Een paar weken later ziet Levie, de zoon van Aron, een antieke zilveren theebus van zijn vader bij iemand in de vensterbank staan. De eigenaar van de theebus vertelt hem dat hij deze bij meubelmaker Jan heeft gekocht. Rond dezelfde tijd komen vader en zoon erachter dat de Sicherheitsdienst nooit een inval bij Jan heeft gedaan.

Al generaties lang wonen er Joodse families in Drenthe. Onder andere in Assen, Meppel, Hoogeveen en Coevorden ontstaan in de 18e eeuw Joodse gemeenschappen (killes) die steeds groter groeien. Zo begint men in Assen in 1832 aan de bouw van een Synagoge, die in 1882 al te klein blijkt te zijn. In 1901 wordt daarom een nieuwe synagoge gebouwd aan de Groningerstraat. Naast een synagoge wordt er een Joodse school opgericht, ontstaan er Joodse verenigingen en spelen Joodse ondernemers een belangrijke rol in de stad. Dit gebeurt niet alleen in Assen, maar op veel plekken in Drenthe.

Ondertussen wordt Levie ondergebracht bij de familie Gils in Holthe. Wanneer in het begin van 1943 bekend wordt dat ook de Joodse patiënten in Licht en Kracht zullen worden afgevoerd, zorgt Levie er met een aantal anderen voor dat zijn vader naar Holthe wordt gebracht. Samen brengen ze het grootste deel van de oorlog door bij de familie Gils. Maar in januari 1945 worden ze ontdekt. Ze vluchten naar de familie Jonker in Hijken. In maart wordt deze familie onder dwang van vuurwapens gedwongen de verblijfplaats van Aron en Levie op te geven. Ze worden gearresteerd en naar het huis van bewaring in Assen gebracht.

Na tien dagen in Assen worden de twee naar Westerbork gedeporteerd, waar ze op 17 maart aankomen. Op dat moment weten zij niet dat er geen transport meer zou vertrekken vanuit het kamp. Een maand lang leven Aron en Levie onder erbarmelijke omstandigheden in het kamp, totdat op 12 april de bevrijding komt.

Maar net als de ruim 850 andere Joden in het kamp, moeten Aron en Levie nog een lange tijd blijven. In de eerste plaats heeft dit te maken met veiligheid. In de rest van Nederland wordt op dat moment nog gevochten. Ook willen de Nederlandse en Canadese autoriteiten natrekken of de personen in het kamp met de nazi’s hebben samengewerkt. Ondertussen worden vanaf 24 april (vermeende) collaborateurs in kamp Westerbork ondergebracht. De aanwezige Joden in het kamp worden ingezet om de beveiliging van deze mensen in het kamp te versterken.

Van de 500 personen uit de Joodse kille in Assen, overleven 23 de oorlog. In de maanden na de bevrijding keren zij terug naar huis. Wanneer Aron en Levie precies terugkeren naar Assen is niet bekend. Uit een proces-verbaal dat te vinden is in het Drents Archief, blijkt echter dat deze terugkomst geen warm welkom is. Aron krijgt van Jan te horen dat zijn bezittingen zijn ingenomen door de Duitse Sicherheitsdienst en dat Jan een boete van 1000 gulden heeft gekregen voor het bewaren van Joodse goederen. Aron betaalt Jan 500 gulden ter vergoeding van de boete. Maar wanneer hij er achter komt dat er nooit een inval heeft plaatsgevonden in het huis van Jan en dat zijn theebus door Jan aan iemand is doorverkocht, gaat hij verhaal halen. Aron komt er achter dat zijn spullen nooit zijn ingenomen, maar door Jan zijn verkocht. Hij doet aangifte. In het proces-verbaal, dat te vinden is in het Drents Archief, is te lezen dat Jan bekent dat hij de spullen van Aron heeft doorverkocht. Hij heeft hiervoor ongeveer 3225 gulden ontvangen.

Het verhaal van Aron is slechts één van de vele voorbeelden van de problemen waar de Joodse gemeenschap na de oorlog tegenaan loopt. Huizen van Joodse mensen zijn vaak leeggehaald of er wonen andere mensen. Ook de synagoge in Assen is leeggeroofd. In veel gevallen worden Joodse eigendommen die in bewaring zijn genomen niet teruggegeven. Hoewel het hier gaat om materiële zaken wordt de terugkeer door Joodse overlevenden ook op andere manieren negatief ervaren.

Het Militair Gezag, dat onder andere verantwoordelijk is voor de opvang van de vanuit het buitenland teruggekeerde Joden, wordt als kil ervaren. Aan het enorme aantal slachtoffers die ieder te maken hebben met complexe problematiek, kan geen persoonlijke aandacht worden geschonken. Verder beseffen veel niet-Joodse Nederlanders vaak nog niet wat de Joden hebben moeten doorstaan en heeft het antisemitisme tijdens de oorlog juist een opleving gekregen. De Nederlandse regering hanteert een gelijkheidsprincipe wat betreft oorlogsslachtoffers, waarbij Joden en niet-Joden op dezelfde manier worden behandeld. Ook in Assen is weinig aandacht voor het kleine groepje Joden dat na de bevrijding terugkeert. Op 1 juni 1945 wordt daarom door een aantal Joodse personen, waaronder Levie Leip, een Stichting tot Behartiging van Joodse Belangen in Assen opgericht. Zij nemen zelf het heft in handen door zich in te zetten voor de belangen van weggevoerde Joden.

Ruim 475 van de 500 Joodse personen die voor de oorlog in Assen woonden, overleeft de oorlog niet. De kleine groep Joden die na de oorlog wel terugkeert heeft enorme verliezen meegemaakt. Zo ook Aron en Levie, die jaren hebben moeten onderduiken, opgesloten werden in kamp Westerbork en hun vrouw en moeder Grietje verloren. Ook na de oorlog blijft het leed zich opstapelen.

Aron hoopt voor de oorlog zijn eigendommen veilig te stellen bij een vriend die hij vertrouwt. Na de oorlog blijkt dit vertrouwen geschaad en zijn bezittingen verkocht. In het proces verbaal is te lezen dat Jan niet wordt vervolgd, maar dat Jan en Aron samen tot een overeenkomst zijn gekomen. Jan betaalt Aron de 500 gulden terug en zorgt ervoor dat hij zo veel mogelijk van de verkochte bezittingen terug haalt. Alles wat hij niet terug kan krijgen, zou Jan aanvullen met zijn eigen meubelen.

Het verhaal van Aron illustreert een van de vele problemen waar de Joodse gemeenschap tegenaan loopt bij haar terugkeer naar Drenthe. Dit komt boven op het leed dat zij tijdens de oorlog hebben ervaren. Ook voor de Joodse gemeenschap betekent de bevrijding dus niet een einde aan al het leed en de problemen waar ze tijdens de oorlog mee te maken krijgen.

Meer lezen

F.J. Hulst en H.M. Luning. De Joodse gemeente Assen. Geschiedenis van een behoorlijke kille, 1740-1976. Assen: Vanderveen, 1993. 

Bronvermelding

• De bovenstaande informatie is voor een groot deel afkomstig uit archiefmaterialen van het Drents Archief. Verder is de volgende literatuur geraadpleegd: 
• F.J. Hulst en H.M. Luning. De Joodse gemeente Assen. Geschiedenis van een behoorlijke kille, 1740-1976. Assen: Vanderveen, 1993. 
• Jan Ridderbos. De Joodse oorlogsslachtoffers uit Assen. 2011.
• W.F. Klein en M. Kopuit. De Joden in Nederland. Een beeld van hun leven na 1945. Assen: Van Gorcum, 1969.

Geraadpleegde archieftoegangen

• Toegangsnummer 0931, Gemeentepolitie Assen
  Inventarisnummer 606 2.15, Processen verbaal 1937-1945, A t/m N.