8 De lange nasleep van de bevrijding

In mei 1945 werd de 17-jarige Antje Buursma naar Kamp Westerbork gebracht. Ook haar moeder verbleef op dat moment in Westerbork. Na bijna een jaar in Kamp Westerbork door te hebben gebracht, wordt Antje op 18-jarige leeftijd, op 29 juni 1946 buiten vervolging gesteld. Ze wordt ervan verdacht betrokken te zijn bij een overval in Bovensmilde, maar dit kan niet worden bewezen en bovendien was ze minderjarig op dat moment. Het enige dat haar wel wordt aangerekend is haar lidmaatschap van de Jeugdstorm. Ze krijgt hiervoor geen gevangenisstraf, maar een ontzegging van haar kiesrecht voor 10 jaar. De moeder van Antje komt twee weken later vrij. Na hun vrijlating moeten zij helemaal opnieuw beginnen, al hun bezittingen zijn zij kwijt. Moeder kan vanwege haar zwakke gezondheid niet werken. Voor Antje is het moeilijk om werk te vinden omdat ze wordt gezien als ‘foute Nederlander’. Met financiële hulp van familie lukt het om een pension in Assen te kopen zodat ze in onderhoud kunnen voorzien. Antje trouwt in augustus 1947 met Kees Backx en samen krijgen ze twee zoons. Haar gezin heeft altijd moeten leven met Antje haar NSB verleden.

De Drentse bevolking wordt kort na de bevrijding geconfronteerd met regels die hun bewegingsvrijheid flink inperken. Dit doet het Militair Gezag om overzicht te houden en om te voorkomen dat burgers onbedoeld in gevaarlijke situaties belanden. De regels die worden opgesteld zitten veel Drentenaren in de weg, zo ook Aaltje Tijmes. Zij besluit het Militair Gezag een brief te schrijven waarin zij vraagt om vervoermiddelen voor haar melkvent-bedrijf. Of de brief van Aaltje effect heeft gehad is helaas niet bekend. Wel is bekend dat het nog zeker tot het najaar van 1945 zou duren voordat de verordeningen van het militair gezag worden ingetrokken. Langzaam komt het dagelijks leven weer op gang, maar geregeld wordt men nog geconfronteerd met de gevolgen van de oorlog. Zo duurt het voor veel mensen bijvoorbeeld nog lang voordat zij een schadevergoeding ontvangen voor de vervoermiddelen waar het Militair Gezag beslag op had gelegd.

Na een aantal maanden in Drenthe te hebben verbleven keren Ben Boers en zijn zusje Joke terug naar Den Haag. Hier worden ze herenigd met hun ouders. Voor andere evacués in Drenthe duurde het soms langer voordat zij weer naar huis konden terugkeren. Het is voor sommige mensen onduidelijk of hun huis nog overeind staat. Veel gemeentebesturen en artsen raden een snelle terugkeer af, omdat de angst voor ongelukken en besmettelijke epidemieën groot is. Ook kost het veel tijd en werk om de kapotgeschoten steden en dorpen weer bewoonbaar te maken. Het ruimen van explosieven zal tot het late najaar van 1946 duren. Toch kiezen veel evacués ervoor zelf vervoer te regelen en naar huis te vertrekken, waardoor de meesten eind mei uit Drenthe zijn vertrokken. Veel evacuees houden fijne herinneringen over aan hun periode in Drenthe. Zo werden er na de oorlog op verschillende plekken in Drenthe schenkingen gedaan door Limburgse evacués, bijvoorbeeld in Peize en Assen. Ook Ben hield fijne herinneringen over aan zijn tijd in Elp, hij vond het er zo fijn dat hij er op 48-jarige leeftijd met zijn vrouw naartoe verhuisde.

De schaarste en tekorten zijn onverminderd groot na de bevrijding. Veel huizen zijn beschadigd of verwoest en materiaal voor herstel of nieuwbouw is er niet. De landbouw, de belangrijkste sector voor de voedselvoorziening, komt moeilijk op gang. Veel landbouwgrond kan in 1945 niet of pas laat worden gebruikt omdat het bezaaid ligt met mijnen en ander explosief oorlogsmateriaal. Vanuit de regering wordt met vereende krachten gewerkt aan de wederopbouw.

De tekorten houden lange tijd aan. Ook Tjeerd Geerstsema heeft de eerste jaren na de bevrijding steeds distributiebonnen moeten gebruiken voor de boodschappen. Pas vanaf 1949 komt hier langzaam verandering in. Vanaf 1952 heeft Tjeerd geen distributiebonnen meer nodig als koffie eindelijk van de bon af gaat. Om in de toekomst problemen met de beschikbaarheid en verdeling van goederen te voorkomen in noodsituaties zoals oorlog en oorlogsdreiging, nam de regering in hetzelfde jaar de Wet beschikbaar blijven van goederen aan.

Jitske wordt kort na de bevrijding van Drenthe zwanger van een Canadese bevrijder, maar zij is niet de enige jonge vrouw die dit overkomt. De stoere bevrijders hebben een grote aantrekkingskracht op veel Nederlandse vrouwen. In Nederland worden tussen de bevrijding in 1945 en 1947 circa 7000 bevrijdingskinderen geboren. Veel zwangere vrouwen proberen wanhopig voor de geboorte van het kind getrouwd te zijn om zo de schande van het ongehuwde moederschap bespaard te blijven. Veel ongehuwde zwangeren worden door hun familie buiten de deur gezet of elders ondergebracht om daar het kind ter wereld te brengen en voor adoptie af te staan. Ook illegale abortussen komen in die tijd regelmatig voor. Jitske haar ouders kiezen er voor hun dochter de schande van het ongehuwd moederschap te besparen door haar geld te geven voor een abortus. De zus van Jitske, Nieske, wordt vervolgt voor haar bijdrage aan de abortus van Jitske. Of zij hier uiteindelijk voor is gestraft, en welke straf dat is geweest is onbekend. Wel is duidelijk dat Jitske een paar jaar na de oorlog uit Assen vertrekt. Ze trouwt, en krijgt twee kinderen.

In de zomer van 1945 keren de overlevenden uit de vernietigingskampen terug. De laatste voormalige Joodse gevangenen verlaten in september 1945 kamp Westerbork. Ze kunnen eindelijk terug naar huis en naar hun familie. Bij thuiskomst staat hun echter een kil ontvangst te wachten. Hun huizen worden door anderen bewoond en hun bezittingen zijn weg. Dit geldt ook voor Aron Leip. Zijn zoon Levie en hij zijn twee van de 23 Joodse Assenaren die de oorlog hebben overleefd. Van de levendige Joodse kille die vóór de oorlog in Assen bestond is weinig overgebleven. Zo werd tijdens de oorlog de synagoge leeggehaald. Na de oorlog is de gemeenschap te klein om het gebouw aan te houden. Het wordt verhuurd en in 1951 verkocht aan de Gereformeerde Kerk. Ook was er in mei 1945 brand uitgebroken in de Joodse school, nadat kinderen er met vuur hadden gespeeld. De verzekering keert niet uit, omdat het Joodse kerkbestuur tijdens de oorlog geen premie had betaald. Ook het gemeentebestuur werkt niet mee aan het herbouwen, waardoor de school moet sluiten. Langzaam verloor het Joodse leven in Assen na de oorlog haar aantrekkingskracht. Het leven van Joodse Drentenaren zou nooit meer hetzelfde zijn

Op 14 april 1945 is heel Drenthe bevrijd. Het is feest, of zoals Ben Boers schrijft in zijn dagboek: ‘Zo ben ik dus eindelijk onder het drukkend juk van de Duitsers weggesleept.’ Maar de bevrijding betekent niet alleen maar feest. Een groot deel van Nederland is nog niet bevrijd, en de gevolgen van de oorlog zijn goed voelbaar. De verhalen van Antje, Aaltje, Ben, Tjeerd, Jitske en Aron laten zien dat de Tweede Wereldoorlog op verschillende manier grote gevolgen heeft voor de inwoners van Drenthe. Voor sommigen duren deze gevolgen weken of maanden, maar voor anderen blijft de oorlog voor altijd levensbepalend. Het Drents Archief ligt vol verhalen over de Tweede Wereldoorlog en de nasleep ervan, verhalen die nog niet allemaal zijn ontdekt en enorm waardevol zijn om te vertellen. 

Heeft deze blogreeks jou geïnspireerd om zelf het archief in te duiken? Kom dan eens bij ons langs! Onze collega’s helpen je graag met het zoeken in onze archieven. Iedere donderdagmiddag is er een helpdesk Tweede Wereldoorlog, waar je terecht kan voor informatie over de Tweede Wereldoorlog. Meer informatie over deze helpdesk vind je op de website van het Drents Archief.

Hiermee is een einde gekomen aan de blogreeks Paradox van de bevrijding. Wij (Nina en Minke) willen je van harte bedanken voor het lezen! We hopen met deze verhalen het beeld van de periode na de bevrijding in Drenthe te hebben verbreed. Voor vragen over de blogs ben je welkom om contact op te nemen met het Drents Archief.