Drentse meiden op de foto met Canadese soldaten, 1945, Drents Archief
Jitske
Het is begin mei 1945. De reis van Jitske van Assen naar Groningen verloopt moeizaam; de reisbeperkingen van het Militair Gezag zorgen voor vertraging. Uiteindelijk bereikt ze iemand die haar kan helpen. Ze ligt op een divan in de voorkamer van mevrouw Klunder, die zich stil en geconcentreerd over haar heen buigt. Haar behandeling moet ervoor zorgen dat een abortus op gang komt.
Een paar weken eerder komt de 18-jarige Jitske uit Assen erachter dat ze zwanger is. Ze deelt dit nieuws met haar zus Nieske, die een afspraak regelt bij ene mevrouw Klunder in Groningen. Nieske heeft van iemand gehoord dat zij haar kan helpen. Samen gaan ze een paar weken later richting Groningen, waar Klunder honderdvijftig gulden vraagt voor het uitvoeren van een behandeling om de zwangerschap van Jitske te beëindigen. Ondanks dit hoge bedrag ondergaat Jitske de behandeling. Ze is namelijk zwanger van een Canadese militair, iets wat ze liever niet aan de grote klok hangt.
De Canadese helden
De opluchting is in veel Drentse plaatsen groot wanneer de geallieerden in april 1945 steeds meer plaatsen in Drenthe bevrijden. Op veel plekken worden vooral de Canadezen, die op hun grote pantservoertuigen door de straten trekken, als helden onthaald.
De beelden kennen we allemaal. Canadese soldaten die snoep en chocolade uitdelen aan kinderen. Zoetigheid die tijdens de oorlogsjaren niet of nauwelijks te krijgen waren. Ouderen krijgen sigaretten, er worden praatjes gemaakt, gezongen of gedanst. Ook in Assen worden de Canadezen hartelijk onthaald wanneer zij op 13 april 1945 via de Beilerstraat de stad in rijden. De kans is groot dat ook de 18-jarige Jitske zich in dit feestgedruis mengt.
Foto links: Asser dames met Canadese bevrijders op een rupsvoertuig op de Noordersingel te Assen, 13 april 1945. Collectie Gemeente Assen, Drents Archief.
Foto rechts: Verpleegsters van het Wilhelmina Ziekenhuis en Canadese militairen dansen op de Brink te Assen, 13 april 1945, Jan Otter. Collectie Fotoalbum, Drents Archief.
Canadezen blijven langer
Na de bevrijding wordt al snel duidelijk dat het organiseren van de terugreis naar Canada veel tijd gaat kosten. Duizenden Canadese militairen moeten daarom langer in Nederland blijven. Deze extra Canadese handen komen goed van pas. Ze bieden hulp bij de wederopbouw en allerlei praktische zaken. Zo zorgen ze ervoor dat de laatste Duitse troepen het land verlaten, zijn ze verantwoordelijk voor de voedselvoorziening en dragen ze met hun legervoertuigen bij aan het vervangen van het openbaar vervoer.
Het huisvesten van de duizenden achtergebleven Canadezen blijkt een hele klus. In Drenthe wordt dit opgelost door een aantal grote gebouwen voor hen vrij te stellen, zoals de barakken op vliegveld Eelde maar ook meerdere basisscholen in de provincie. Deze scholen zijn met hun grote klaslokalen en hun sanitaire voorzieningen, zeer geschikt om grote groepen mensen op te vangen.
Openbare Emmaschool
De Christelijke ULO in Assen aan de Kanaalstraat
De land- tuinbouw school in Eelde. Tegenwoordig Cultureel Centrum de Notenkraker
De openbare basisschool aan de Esweg 21 in Eelde. Tegenwoordig onderdeel van OBS de Veenvlinder
Vermaak
Ondertussen wordt de bevrijding uitbundig gevierd, waarbij de rol van de Canadese helden nogmaals duidelijk wordt gemaakt. Zo organiseren de Canadezen op 23 mei een bevrijdingsparade met ruim drieduizend legervoertuigen in Eelde.
Ook doen de Canadezen zich tegoed aan de feestelijkheden en het vermaak dat de provincie na de bevrijding te bieden heeft. Regelmatig worden er feesten georganiseerd voor hogere militairen en ambtenaren, bijvoorbeeld in café Bellevue in Assen. Ook door de Canadezen zelf worden dansavonden georganiseerd, onder toeziend oog van de Provinciaal Militair Commissaris Stok. Zo bepaalt hij dat Nederlandse ‘meisjes’ die de dansavonden willen bijwonen, om elf uur ‘s avonds weer moeten worden thuisgebracht door een officier. Ook mogen de vrouwen geen alcohol drinken.
Naast dansfeesten worden er ook andere vormen van vermaak georganiseerd. Zo organiseert PMC Stok samen met de Canadese kapitein Wild bioscoopvoorstellingen in het Apollo theater in Assen. Dit waren stuk voor stuk mogelijkheden voor Canadezen en Drenten om elkaar op een informele manier te leren kennen. Al snel mengen de Canadezen zich in de Drentse samenleving.
Keerzijde
Op het eerste oog lijkt de tijdelijke opname van Canadese militairen in de Drentse maatschappij voorspoedig te verlopen. Maar vlak na de bevrijding zijn de levensmiddelen schaars en de Canadezen hebben een hoop luxe goederen zoals sigaretten en zeep op zak. Er ontstaat een winstgevende illegale zwarte handel in Canadese producten. Daarnaast is er sprake van een tekort aan vervoermiddelen en worden er met regelmaat fietsen gestolen, ook door de Canadezen. Er vinden soms opstootjes en vechtpartijen plaats tussen Canadezen en Drenten maar ook tussen de militairen onder elkaar. Steeds meer Drenten beginnen zich aan de achtergebleven bevrijders te irriteren. Vooral Drentse mannen kunnen niet wachten om de militairen op een boot terug naar huis te zetten. Dit heeft niet altijd te maken met de vergrijpen die door een aantal Canadezen waren gepleegd, maar vooral met de hoeveelheid aandacht die zij opeisen van jonge Drentse vrouwen.
Relaties met Nederlandse vrouwen
De Canadese bevrijders maken grote indruk op de Drentse bevolking en Drentse vrouwen in het bijzonder. Dit wordt regelmatig toegewezen aan een ‘magische aantrekkingskracht’ die de heldhaftige bevrijders bij zich droegen. Met hun uniformen, heldhaftige daden en indrukwekkende pantservoertuigen zouden ze de Nederlandse dames omver hebben geblazen. Ondertussen worden dochters door hun ouders aangemoedigd aardig te zijn tegen de Canadezen, die al zo lang van huis zijn en hun familie moeten missen. Of het nu deze magische aantrekkingskracht is of het verwachtingspatroon gecreëerd door Nederlandse ouders dat Nederlandse vrouwen ertoe drijft relaties aan te gaan met Canadese militairen, de gevolgen zijn in ieder geval groot.
De relaties tussen Nederlandse vrouwen en Canadese militairen houden de gemoederen bezig in de periode na de bevrijding, zo is te zien aan de tientallen liedjes die hier destijds over werden geschreven. De bekendste van deze liedjes, Trees heeft een Canadees van Albert de Booy, bespreekt de relaties op een komische manier. Maar niet in alle gevallen hebben de relaties met Canadese militairen positieve gevolgen voor de Nederlandse vrouwen.
Bevrijdingskinderen
De relaties die tussen Canadese militairen en Nederlandse vrouwen ontstaan groeien soms uit tot een huwelijk maar veel blijven bij kortstondige affaires. Dit heeft de geboorte van honderden kinderen, waarvan de vader vaak onbekend is, tot gevolg. Deze kinderen worden in de volksmond vaak ‘bevrijdingskinderen’ genoemd. De vrouwen die zwanger raken van Canadezen worden met de nek aangekeken door de samenleving. Men is bezorgd over de eer en zuiverheid van de vrouwen en vrezen dat het ideaal van een gelukkig gezin in gevaar wordt gebracht.
Ook ontstaat er angst voor de verspreiding van geslachtsziekten die de relaties tussen Canadese militairen en Nederlandse vrouwen met zich meebrengen. Een directe reactie hierop is het verplicht stellen van behandelingen van geslachtsziekten bij vrouwen. Dit gebeurt ook in Drenthe. Al snel worden relaties tussen Canadezen en Nederlanders gezien als een moreel probleem. Van de ouders van de Nederlandse ‘meisjes’ wordt verwacht dat zij hun dochters in het gareel houden en dat ‘de kwestie’ binnen het gezin wordt opgelost.
De 18-jarige Jitske uit Assen, is één van de Drentse vrouwen die na de bevrijding een kortstondige affaire heeft met een Canadees. Ze raakt zwanger, maar op het moment dat ze daar achter komt, heeft ze al geen contact meer met de militair. Ze weet ook zijn naam niet. Er zijn veel factoren die Jitske er toe kunnen hebben bewogen abortus te ondergaan. Wat de precieze reden is geweest is niet te achterhalen. Uiteindelijk kiest ze ervoor een abortus te laten doen.
Een gevaarlijke behandeling
Niet lang na de eerste behandeling bij mevrouw Klunder komt Jitske tot de conclusie dat de vrucht in haar baarmoeder nog niet heeft losgelaten. Wat Jitske niet weet, is dat mevrouw Klunder dit met opzet heeft gedaan om te verzekeren dat Jitske terug zou komen en de tweede termijn van de betaling zou voldoen. In totaal ondergaat Jitske vier behandelingen bij mevrouw Klunder. Alle vier zonder succes. Wel heeft Jitske veel pijn tijdens de behandelingen en zijn deze zeker niet zonder gevaar! Mevrouw Klunder is niet geautoriseerd om abortus-behandelingen uit te voeren, die destijds illegaal zijn. Daardoor bieden veel niet-medici ‘behandelingen’ aan zoals het inspuiten van water en zeep, die vaak niet werken en bovendien erg gevaarlijk zijn. Met regelmaat overlijden vrouwen aan deze ‘behandelingen’.
Strafzaak
Niet alleen ondergaat Jitske een gevaarlijke behandeling, het is ook nog eens illegaal. Volgens de zedelijkheidswet van 1911 is de persoon die helpt bij het ondergaan van een abortus strafbaar. Op 31 juli wordt Nieske, de zus van Jitske, opgepakt. Simpelweg omdat ze haar zusje heeft geholpen een afspraak te maken bij mevrouw Klunder. Het proces-verbaal van de strafzaak tegen Nieske is te vinden in het Drents Archief. In het proces-verbaal zijn de verklaringen van Jitske, Nieske, een buurvrouw van Jitske, en mevrouw en meneer Klunder te lezen. Welke straf Nieske heeft gekregen staat niet in het proces-verbaal vermeld, maar het overtreden van de zedelijkheidswet kan een 3-jarige gevangenisstraf of een boete van 3000 gulden tot gevolg hebben.
Conclusie
De Canadese bevrijders worden in Drenthe als helden onthaald. Na de bevrijding helpen ze met de wederopbouw van het land en mengen ze zich met de Nederlandse bevolking. In sommige gevallen heeft het lange verblijf van de Canadezen een keerzijde, vooral voor de Drentse vrouwen die relaties aangingen met de Canadezen. Zij worden door de samenleving gezien als een moreel probleem, al helemaal wanneer zij zwanger raken.
Zo komen we Jitske tegen. Zij ondergaat gevaarlijke behandelingen om de zwangerschap stop te zetten. Veel vrouwen overlijden aan dit soort behandelingen. Jitske moet in totaal vier behandelingen bij mevrouw Klunder doorstaan. Hierbij heeft ze veel pijn. Voor een vijfde behandeling gaat ze naar een ander adres. Deze behandeling slaagt wel. Maar het verblijf van de Canadese militairen zal op Jitske en veel andere Drentse vrouwen en hun ‘bevrijdingskinderen’ een levenslange afdruk achterlaten.
Bronvermelding
De bovenstaande informatie is voor een groot deel afkomstig uit archiefmaterialen van het Drents Archief. Verder is de volgende literatuur geraadpleegd:
- Hein Bollen en Paul Vroemen. Canadezen in actie. Nederland najaar ‘44- voorjaar ’46. Terra, 1995.
- Herman de Liagre Böhl. “De Nederlandse pers over de omgang van vrouwen met Canadezen in de zomer van 1945.” De Gids 148, 1985.
- P.E.M. Mevis, et. al. red. Parlementaire Geschiedenis Wetboek van Strafrecht. Den Haag: Boom Juridisch, 2017.
- Sonam Klein. "Victims of the Liberation: Dutch women and the Liberation of Netherlands." Scriptie, Erasmus Universiteit Rotterdam, 2014.
Geraadpleegde archieftoegangen
Proces-verbaal Jitske
- Toegangsnummer 0931, Gemeentepolitie Assen
Inventarisnummer 606 2.15, Processen verbaal 1937-1945, A t/m N.
Overzicht van gebouwen waarin Canadezen werden gehuisvest
- Toegangsnummer 0145, Districts Militair Commissaris Assen.
Inventarisnummer 5, Correspondentie van P.M.C aan D.M.C en van D.M.C met D.M.C juni en augustus 1945.
Informatie over Canadezen in Drenthe
- Toegangsnummer 0145, Districts Militair Commissaris Assen.
Inventarisnummer 5, Correspondentie van P.M.C aan D.M.C en van D.M.C met D.M.C juni en augustus 1945.
- Toegangsnummer 0146, Districts Militair Commissaris Emmen 1945.
Inventarisnummer 1, Verslag Militaire Commissaris en weekverslagen van de gemeenten in het district.
- Toegangsnummer 0931, Gemeentepolitie Assen
Inventarisnummer 606 2.15, Processen verbaal 1937-1945, A t/m N.