5. Zoeken naar Drentse slavenhouders

Op de website van het Nationaal Archief staat een zoekhulp voor onderzoek naar plantages op Curaçao. Deze verwijst voornamelijk naar de archieven van Curacao, Bonaire en Aruba. Hoewel er alleen wordt verwezen naar plantages op Curaçao, is het ook de moeite waard om de zoekhulp te gebruiken voor informatie over slavernij op Aruba en Bonaire. De zoekhulp verwijst bijvoorbeeld naar een reeks notariële akten of hypotheekakten die relevant zijn voor plantages op Curaçao. Logischerwijs zou dergelijke informatie over de andere eilanden op een vergelijkbare plek in het archief terug te vinden moeten zijn.

Het Nationaal Archief heeft ook een zoekhulp gemaakt voor onderzoek naar plantages in Suriname in de achttiende en negentiende eeuw. Het nuttige van deze zoekhulp is dat deze uitlegt wat de relevante archieven zijn voor onderzoek naar Suriname in de negentiende eeuw, aangezien de Sociëteit van Suriname en de West-Indische Compagnie archieven toen niet langer meer bestonden. Veel van deze archieven zijn gescand, maar nog niet getranscribeerd en doorzoekbaar gemaakt (met uitzondering van de Sociëteit van Suriname). Veel informatie is te vinden in de notariële archieven van Suriname.

Sporen van Oost-Indische slavernij vind je vooral in de gerechtelijke archieven in het algemene archief van de VOC, zoals de ‘Ingekomen stukken van de Raad van Justitie in Batavia bij de Heren XVII en de Kamer Zeeland’ (inventarisnummers 9346 t/m 9540). De rechtbanken in VOC-vestigingen waren verantwoordelijk voor de controle op de transacties en alle andere handelingen rondom het eigendom van de slaafgemaakten.

Testamenten van VOC-dienaren vormen ook een goede bron voor onderzoek naar de eigenaars van slaafgemaakten (VOC-archief, inventarisnummers 9847 t/m 6939). Na het overlijden van een VOC-dienaar werden de slaafgemaakten vermeld als onderdeel van de inboedel van de overledene. Het Nationaal Archief heeft een index gemaakt op deze testamenten die doorzoekbaar is op de achternaam en voorletters van de overledene. Het is helaas niet mogelijk te zoeken op de geboorteplaats van de overledene. De testamenten zijn gescand, maar (nog) niet getranscribeerd.

Als je nog niet precies weet op welke naam je wilt zoeken dan kan het helpen om eerst te kijken in de de database VOC: Opvarenden. In tegenstelling tot de database van de testamenten staat hier de plaats van herkomst van de VOC-dienaaren wél vermeld. Door deze twee databases te combineren kun je misschien op het spoor komen van Drentse VOC-dienaren die slaafgemaakten in hun testament hebben vermeld.

In de overgekomen brieven en papieren bij de Kamer Zeeland en de Kamer Amsterdam van de VOC is ook informatie te vinden over slavernij in de gebieden waar de VOC actief was. De informatie is wat algemener en gaat minder vaak over specifieke individuele slaafgemaakten en hun eigenaren. Wel zijn hierin soms overzichten van VOC-vestigingen te vinden met ‘gezinsrollen’. Hierin werd de samenstelling van een huishouding met een gemiddeld aantal slaafgemaakten vermeld. De overgekomen brieven en papieren zijn geïndiceerd. Je kunt erin zoeken op naam van de VOC-hoofdvestiging, het jaar waarin de brief is opgesteld, een korte beschrijving van de inhoud en op geografische namen. Hoewel deze collectie minder geschikt is voor het opsporen van individuele slaafgemaakten en eigenaren, is deze wel een goede bron voor onderzoek naar de bredere context van slavernij in een bepaalde vestiging op een bepaald moment. Je kunt zo een completer beeld te krijgen van de situatie van de persoon die je onderzoekt.

In het project De ijsberg zichtbaar maken zijn grote hoeveelheden gescande archiefstukken met Handwritten Text Recognition (HTR) getranscribeerd. Van het VOC-archief in Den Haag zijn de inventarisnummers 7527 tot en met 9540 getranscribeerd. Dit omvat het deelarchief ‘Ingekomen stukken van Gouverneur-Generaal en raden bij de Heren XVII en de Kamer Zeeland’. Hierin zijn onder andere de rapportages over alle nederzettingen in 'Indië' (alle vestigingen in Azië)  te vinden. Hiernaast zijn er notariële archieven uit Noord-Holland, Overijssel, Brabant, Groningen, Utrecht, Friesland, Zeeland en Limburg te vinden uit de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw. In deze notariële archieven kan relevante informatie gevonden worden over bijvoorbeeld verrichtingen van VOC-dienaren die bij de notaris moesten worden vastgelegd. Het kopen, verkopen of aan erfgenamen nalaten van slaafgemaakten in de koloniën zou hier ook onder gerekend kunnen worden. Dit zijn andere archiefstukken dan de gerechtelijke archieven, de testamenten of de overgekomen brieven en papieren. 

Een andere methode om Drenten op het spoor te komen is om te beginnen met onderzoek  naar de aanwezigheid van Drenten in Nederlands-Indië (zie 3.4 Bronnen te doorzoeken voor Nederlands-Indië 1816-1949). Als je te weten bent gekomen waar en wanneer iemand in Nederlands-Indië heeft geleefd kun je aanvullende informatie zoeken. Je zou bijvoorbeeld kunnen zoeken in de bovenstaande index, of misschien in de notariële archieven van de verschillende Nederlandse regionale historische centra. Soms zijn deze archieven getranscribeerd en doorzoekbaar, zie: www.zoekenintranscripties.nl. De Drentse notariële archieven zijn nog niet getranscribeerd, maar ze zijn wel gescand en voor een deel geïndiceerd en doorzoekbaar gemaakt op voornaam, achternaam en woonplaats.

Nadat je in beeld hebt gebracht hoe de familieverbanden van de persoon die je onderzoekt er uit zien, kun je kijken of er ook informatie is te vinden in de notariële akten. Aandelen in slavernij-plantages konden namelijk worden gekocht, geërfd of nagelaten na het overlijden van de aandeelhouder. Als dit kopen, erven en nalaten bij de notaris werd vastgelegd, dan kun je dit vinden in de notariële archieven. 

Niet alle notariële akten zijn geïndiceerd en terug te vinden in de genealogische zoekmachine van het Drents Archief. Het archief heeft een instructiefilmpje gemaakt over het vinden van een notariële akte die niet in de zoekmachine staat. Een belangrijke kanttekening bij de notariële archieven is dat deze alleen de periode vanaf 1811 bestrijken. Een eventuele aankoop, vererving of nalating van een obligatie of een aandeel in een plantage uit de achttiende of zeventiende eeuw zul je ergens anders terug moeten vinden.

Vanaf 1806 moesten alle erfgenamen aangifte doen van de nalatenschap van een overledene. Deze aangifte heette een memorie van successie. In zo’n memorie stond aangegeven hoeveel belasting er over de nalatenschap betaald moest worden, samen met een overzicht van het eventuele nagelaten bezit aan onroerende goederen. Het is mogelijk dat hier ook aandelen in plantages of andersoortige betrokkenheid bij slavernij in terug te vinden zijn. De memories van successie zijn ook te doorzoeken met de genealogische zoekmachine van het Drents Archief. 

Een andere manier om te zoeken naar bewijs van betrokkenheid bij slavernij is door te zoeken naar archiefstukken met overzichten van (on)roerend goed van de mensen die je wilt onderzoeken. Het gaat hier specifiek om archiefstukken die geen onderdeel zijn van de notariële akten vanaf 1811. Voorbeelden van een zulke archiefstukken zijn de ‘Stukken betreffende de gemene boedel van S.P.A. van Heiden Reinestein en M.F. geb. van Reede; 1772, 1773, 1778, 1780’. Dit archiefstuk komt uit het archief De Milly van Heiden Reinestein (Drents Archief, toegangsnr. 0185 De Milly van Heiden Reinestein, inv.nr. 421). In deze boedelinventarissen uit 1773 en 1778  staat bijvoorbeeld vermeld dat S.P.A. van Heiden Reinestein beschikte over twee ‘obligaties op Essequebo’ die elk 1000 gulden waard waren. 

Dergelijke archiefstukken kunnen alleen gezocht worden int de zoekmachine voor alle archiefstukken. Het is verstandig om eerst in deze zoekmachine te zoeken naar een specifiek persoon. Als de persoon die je zoekt vermeld staat in een van de archieven, dan zullen deze archieven naar voren komen als zoekresultaten. Vervolgens kun je in deze archieven zoeken naar archiefstukken waarin mogelijk overzichten te vinden zullen zijn van (on)roerend goed. Het is mogelijk om binnen een specifiek archief opnieuw te zoeken met andere zoektermen, bijvoorbeeld  ‘boedel’, ‘testament’, ‘onroerend’, of ‘obligatie’.