3. Zoeken naar Drenten in de overzeese koloniën

Suriname was van 1667 tot 1954 een kolonie van Nederland. De economie draaide in zeer grote mate op de arbeid van tot slaaf gemaakte Afrikanen, die vanuit de WIC-nederzettingen aan de Afrikaanse kustlijn werden aangevoerd. Slavernij heeft in deze kolonie bestaan tot 1863, het jaar waarin slavernij in Suriname en de Antillen officieel werd afgeschaft. Na de afschaffing dienden de voormalige slaafgemaakten alsnog tien jaar verplicht te blijven werken op de plantages. Dit werd de periode van ‘Staatstoezicht’ genoemd. Hierdoor kwam de slavernij pas daadwerkelijk tot een eind in 1873. 

Bijna alle stukken van het archief van de Sociëteit van Suriname zijn als scan in te zien. Met behulp van Handwritten Text Recognition (HTR) zijn deze scans ook getranscribeerd en beschikbaar gemaakt aan programmeur en historicus Gerhard de Kok. Hij heeft een zoekmachine gecreëerd waarmee deze transcripties doorzocht kunnen worden. Het is verstandig om eerst te kijken naar een specifieke reeks inventarisnummers uit het archief van de Sociëteit van Suriname waarvan je de transcripties met zoektermen wil doorzoeken. Deze zoekmethode stelt je in staat om te zoeken naar specifieke woorden en woordencombinaties in de transcripties van deze archiefstukken. Deze transcripties zijn gemaakt door kunstmatige intelligentie en bevatten nog relatief veel fouten. Desondanks is het goed mogelijk om ook aan de hand van deze imperfecte transcripties te weten te komen waar een archiefstuk over gaat. Het is zeer de moeite waard om deze zoekmethode te gebruiken aangezien het je in staat stelt om zeer grote aantallen archiefstukken in één keer te laten doorzoeken. 

Van deze akten zijn de geboorteakten uit de periode 1828-1921 geïndexeerd en doorzoekbaar gemaakt op de website van het Nationaal Archief Suriname (NAS).

Vanaf 1633 veroverde de West-Indische Compagnie (WIC) Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint-Eustatius, Saba en Sint-Maarten. In het begin verbleven slaafgemaakten al in het gebied en dit werden er aanzienlijk meer nadat de WIC in 1662 het zogenaamde asiento verkreeg van de Spaanse kroon. Dit betekende dat de WIC in deze periode het alleenrecht had de Spaanse koloniën van slaafgemaakten te voorzien. Hierdoor groeiden zowel Curaçao als Sint-Eustatius uit tot de belangrijkste doorvoerhavens van Afrikaanse slaafgemaakten. Deze rol werd voor de beide eilanden minder prominent in de regio vanaf het moment dat de WIC het asiento verloor in 1713. Dit betekende echter niet dat er geen slaafgemaakten meer werden verhandeld in deze gebieden. Hoewel de slavenhandel na het noodgedwongen verbod, afgedwongen door de Engelsen, vanaf 1814 aanzienlijk werd teruggedrongen, bleef de slavernij in deze regionen bestaan tot 1863 toen de slavernij werd afgeschaft in Suriname en de Antillen. Op het eiland Sint-Maarten was de slavernij al afgeschaft in 1848, omdat de afschaffing van de slavernij in het Franse deel van het eiland in dit jaar er tot leidde dat de slaafgemaakten uit het Nederlandse deel vluchtten naar het Franse deel. Het Nederlandse koloniale gezag besloot hierop de slaafgemaakten op Sint-Eustatius in 1848 al hun vrijheid te verlenen.

Vanaf 1624 vestigden Nederlanders zich in Noord-Amerika. Het gebied werd Nieuw-Nederland genoemd. Het omvatte grofweg het gebied van het huidige New York en New Jersey. Slaafgemaakten werden al vanaf het begin van het bestaan van de kolonie geïmporteerd en aan het werk gesteld. Hoewel de kolonie in 1667 overging in Engelse handen, bleven er Nederlands-Amerikaanse gemeenschappen. Slavernij bleef er ook bestaan tot in de negentiende eeuw. In New York werd het officieel afgeschaft in 1827 en in New Jersey zelfs pas aan het einde van de Amerikaanse burgeroorlog in 1865. De onderstaande zoekhulp van het Nationaal Archief kan je op weg helpen als je zoekt naar Drentse inwoners van dit gebied toen er nog slavernij bestond. Er wordt niet alleen verwezen naar archieven in het Nationaal Archief in Den Haag, maar ook onder andere naar gedigitaliseerde archiefstukken van de New York State Library in Albany. Ook kun je zoeken in relevante archieven in andere plaatsen in Nederland, zoals het Zeeuws Archief en het stadsarchief Amsterdam. Zoals ook in de zoekhulp te zien is, wordt wat betreft de WIC, alleen verwezen naar het archief van de oude WIC. Toen de Tweede WIC in 1674 werd opgericht, viel de kolonie immers al niet meer onder Nederlands gezag. 

Uit het overzicht op de onderstaande pagina zijn de digitale duplicaten van de WIC-archieven in de New York State Archives in Albany relevant.

Vanaf het begin van de zeventiende eeuw stichtten Nederlanders verschillende koloniën aan de noordkust van Zuid-Amerika. Drie van deze aangrenzende koloniën vormden het gebied dat werd omschreven als Nederlands-Guiana, namelijk: Essequibo (gesticht 1617), Berbice (gesticht in 1627) en Demerara (later gesticht in 1745). Slavernij, met name plantageslavernij, was in alle drie afzonderlijke koloniën aanwezig en dragend voor de lokale economie. Vanaf het einde van de achttiende eeuw kwamen deze gebieden onder Brits bestuur. Nederlanders bleven ook na deze Britse overname sterk vertegenwoordigd onder zowel de lokale bevolking als de slavenhouders. De slavernij kwam hier ten einde in 1833, toen het in alle Britse koloniën werd afgeschaft.

In 1637 veroverde de West-Indische Compagnie (WIC) het fort Elmina van de Portugezen. Dit fort lag aan de kust van het huidige Ghana, destijds door de Nederlanders de Goudkust genoemd. Het fort werd door de Portugezen gebruikt als handelspost voor goud en slaafgemaakten. De Nederlanders gingen hier mee door. Vanuit de handelspost bij het fort Elmina werden slaafgemaakten ingescheept naar Brazilië, Nieuw-Nederland, Suriname, Nederlands-Guiana en de Antillen. De Ashanti waren de belangrijkste handelspartner van de Nederlanders voor de levering van slaafgemaakten. In 1791 werd het bestuur overgenomen van de WIC door de Nederlandse staat. Na het verbod op de slavenhandel vanaf 1814 door koning Willem I werden in deze kolonie naar schatting drieduizend Afrikaanse soldaten geronseld voor het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL). Dit leger was in het toenmalige Nederlands-Indië in de Indonesische archipel actief. Vanaf 1872 werd het gebied niet langer een Nederlandse, maar een Britse kolonie. 

De onderstaande zoekgids van het Nationaal Archief kan je op weg helpen wanneer je zoekt naar Drenten die woonden of misschien als ambtenaar of militair gestationeerd waren in deze kolonie. Voor de zeventiende en achttiende eeuw zul je voornamelijk aangewezen zijn op de archieven van de Oude en de Tweede WIC. Vanaf de negentiende eeuw raken de relevante archiefstukken meer verspreid over verschillende archieven. De ‘Sources for the Mutual History of Ghana and the Netherlands’ waar de onderstaande onderzoeksgids naar verwijst, zijn cruciaal om na te gaan wat er aan materiaal te vinden is. Vanaf pagina 169 van deze gids worden archiefstukken uit verschillende archieftoegangen die betrekking hebben op de periode vanaf 1795 benoemd.